قرآن و احاديث اسلامى بر آن تأكيد دارند ، به كلّى مورد غفلت واقع شده و در شروحى كه ملاحظه شد ، حتّى به عنوان يك معنا در رديف ساير معانى كه بعضا تحميل رأى خود و يا ديگران بر اين حديث شريف است ذكر نشده است و اگر دانشمندان مسلمان ، اين پيام قرآن را درباره خودشناسى گرفته بودند ، اكنون بايد در علوم مربوط به انسان‌شناسى ، سرآمدِ همه دانشمندان جهان بودند . پنج . مراتب خودشناسى بىترديد ، خودشناسى ، مانند خداشناسى ، مراتبى دارد و لذا در حديثى از پيامبر صلى اللّه عليه و آله مىخوانيم : أعرَفُكُم بِنَفسِهِ أعرَفُكُم بِرَبِّهِ . « 1 » هر كه به نفس خويش آگاه‌تر باشد ، به خداى خويش ، عارف‌تر است . پايين‌ترين مراتب خودشناسى براى عموم مردم ، ميسّر است ؛ امّا هر چه بر معلومات انسان نسبت به " خود " افزوده شود ، شناخت او نسبت به خداوند متعال ، بيشتر مىشود تا آن جا كه به معرفت شهودى " خود " ، دست يازد . آن جاست كه به معرفت شهودى حق تعالى نيز نايل مىگردد و در كنار فرشتگان و صاحبان دانش ، شاهد يكتايىِ آن وجود خواهد بود : " شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَا هُوَ وَالْمَلَلءِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ . « 2 » خدا ، گواهى مىدهد كه خدايى جز او نيست ، و نيز فرشتگان و دانشمندان " . رسيدن به اين مرتبت از معرفت ، جز از راه مجاهدت ، ميسّر نيست .

--> ( 1 ) . روضة الواعظين : ص 20 . ( 2 ) . آل عمران : آيه 18 .